Höfundur: Elisabeth Bernard, verkefnastjóri Mýralífs

Eftir margra mánaða undirbúning er loksins komið að því að sérfræðingateymi okkar heimsæki svæðin sem metin hafa verið tilbúin til vöktunar og kanni núverandi vistfræðilegt ástand þeirra áður en endurheimt fer fram á næstu árum. Verkefna- og verkþáttastjórar úr samstarfshópnum sem koma að vöktuninni hittust í maí á Hvanneyri til að meta stöðuna í sameiningu og skipuleggja sumarið saman.

Hverjir eru í vöktunarteyminu?

Samstarfshópur verkefnisins er öflugur hópur þrjátíu sérfræðinga á mjög fjölbreyttum sviðum (þ.e. á sviði grasafræði, fuglafræði, landfræði, landupplýsingakerfis (GIS), jarðvegsfræði og endurheimtarvistfræði), sem hafa aflað sér margra ára reynslu af rannsóknum og vöktun.

Náttúrufræðistofnun er sá samstarfsaðili verkefnisins sem leiðir vöktunaraðgerðina en stofnunin mun einbeita sér að lífrænni vöktun, þ.e. fjölbreytni plantna, vistgerða og fugla. Land og skógur sér svo um ólífræna vöktun og beinir sjónum sínum einkum að losun lofttegunda, vatnshæð og samsetningu og efnafræði jarðvegs. Hafrannsóknastofnun tekur þátt í lífrænni vöktun með því að horfa til líffjölbreytni í ferskvatni, á meðan Landbúnaðarháskóli Íslands mun taka þátt í næstum öllum vöktunarflokkum, sérstaklega á Vesturlandi.

Af hverju erum við að vakta?

Söfnun grunngagna er mikilvæg til að skilja áhrif endurheimtar á röskuð svæði. Hún gerir okkur kleift að skilja núverandi vistfræðilegt ástand svæðisins og náttúrulega ferla sem eiga sér stað vegna framræslu lands, auk þess að hjálpa okkur að meta jákvæð áhrif sem endurheimtin mun hugsanlega hafa á vistkerfi og dýralíf.

Mýralíf miðar að því að endurheimta 1.390 hektara af röskuðu eða framræstu votlendi á Íslandi og í samræmi við markmið fugla- og búsvæðatilskipana ESB og LIFE-áætlunarinnar munum við leggja áherslu á þrjár lykilfuglategundir og eina fisktegund sem búist er við að muni njóta góðs af endurheimtinni. Með því mun verkefnið takast á við þær áskoranir sem greindar hafa verið í tengslum við verndun þeirra og náttúruvernd á Evrópusvæðinu.

Tegundirnar lóuþræll (Calidris alpina) og jaðrakan (Limosa limosa) eru báðar skráðar í flokknum „í nokkurri hættu“ á válista Alþjóðanáttúruverndarsambandsins (IUCN), á meðan stelkur (Tringa tetanus) er í flokknum „í hættu“ á Evrópuválistanum. Áll (Anguilla anguilla) er flokkaður sem „í bráðri hættu“ á válista IUCN og nýtur góðs af sérstökum lagaramma innan ESB sem snýr að endurheimt álastofna og verndun tegunda gegn ólöglegum veiðum og sölu. Búist er við að önnur fuglategund, spói (Numenius phaeopus), muni njóta góðs af endurheimtinni, þótt tegundin sé ekki talin í hættu á Evrópuválistanum eða hjá IUCN. Hann er þó metinn „í nokkurri hættu“ á válista Náttúrufræðistofnunar.

Áhersla verður lögð á yfirgripsmikið búsvæði sem nefnist starungsmýravist, búsvæði sem einkennist af störum (Carex spp.) sem eru sértækar fyrir íslenskt votlendi og hafa dregist verulega saman vegna framræslu votlendis á Íslandi frá sjötta áratugnum. Vistgerðirnar hafa verið á lista Bernarsamningsins um verndun villtra plantna og dýra og lífsvæða í Evrópu frá árinu 2014 yfir vistgerðir sem þarfnast verndar en Ísland undirritaði samninginn árið 1979 og fullgilti hann árið 1993.

Hvernig fer vöktun fram?

Vöktun Mýralífs fylgir ströngum og nákvæmum vöktunaraðferðum fugla- og búsvæðatilskipana ESB sem settar eru af framkvæmdastjórn sambandsins. Þetta er fyrsta tilraunin til að samræma gagnasöfnunaraðferðir milli samstarfsaðila eða stofnana á Íslandi og ESB. Mengi af vísum fyrir t.d. útbreiðslu plantna, fuglastofna og þéttleika, losun lofttegunda og vatnsgæði hefur verið sett saman sem síðar verður skilað til framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins í lok verkefnisins. Þessar upplýsingar verða færðar inn í gagnagrunn ESB til að meta framkvæmd fugla- og búsvæðatilskipananna og fá skýrari mynd af útbreiðslu plantna og fugla á svæðinu.

Á undirbúningsstigi endurheimtar þarf að afla gagna um núverandi ástand hvers svæðis. Þau gögn, ásamt fyrirliggjandi gögnum, leggja grunninn að mati á breytingum á svæðum vegna endurheimtar. Því verður að afla grunngagna fyrir alla vöktunarþætti í sumar og þess vegna eru vettvangshóparnir nú að heimsækja svæðin okkar um land allt, þótt við höfum ekki enn hafið endurheimt á þeim.

Til að geta metið þetta grunnástand þurfum við að kanna hvort núverandi vistfræðilegt ástand svæðanna okkar sé eðlilegt eða raskað. Þess vegna höfum við til hliðsjónar svokölluð „viðmiðunarsvæði“ sem sýna óröskuð eða nær óröskuð svæði til samanburðar. Þau verða helst að vera eins nálægt endurheimtarsvæðunum og mögulegt er.

Fuglavöktun krefst tímafrekrar vöktunar á vorin, sumrin og haustin til að telja fjölda fugla og ákvarða útbreiðslu tegunda og þéttleika þeirra. Þess vegna hefja sérfræðingar okkar fuglatalningu um leið og fuglarnir koma á vorin.

Ólífræn vöktun, svo sem mælingar á gasflæði og vatnshæð, krefst stöðugs eftirlits með sérstökum vöktunarbúnaði sem þarf að setja upp á staðnum. Sérfræðingar þurfa að fara á vettvang á tveggja vikna fresti til að fylgjast með mælingum.

Samhliða þessu öllu mun samstarfshópurinn hjá Mýralífi þróa greiningartæki til að meta heilbrigði endurheimtra votlendissvæða og árangur endurheimtar – og ákvarða hvaða aðferðir skila bestum árangri.

Vettvangsteymið mun því fylgjast með svæðinu á hverju sumri þar til verkefninu lýkur árið 2031, til að fá sem nákvæmasta mynd af áhrifum endurheimtarinnar á vettvangi. Eftir margra mánaða undirbúning innandyra hlökkum við nú öll til að heimsækja svæðin okkar „í eigin persónu“ og hefja raunverulega vinnu!