Mýralíf

Heimsókn í Kõnnu Suursoo-mýrina í Põhja-Kõrvemaa-friðlandinu. Frá vinstri til hægri: Magnus Göransson, plöntulíffræðingur hjá Náttúrufræðistofnun Íslands, Aron Alexander Þorvarðarson, verkefnastóri hjá Landi og skógi, Elisabeth Bernard, verkefnastjóri Mýralífs hjá LBHÍ, og Björk Emilsdóttir, kynningarstjóri LIFE Icewater hjá Umhverfis- og orkustofnun.

Lærum af nágrönnum okkar

22.09.2026

Teymi Mýralífs sótti á dögunum árlega ráðstefnu fyrir LIFE-verkefni í flokknum Náttúra og líffræðilegur fjölbreytileiki á Norðurlöndum og Eystrasaltsríkjunum, sem haldin var í Eistlandi að þessu sinni.

Fulltrúar í tækni- og fjármálateymi Mýralífs frá LBHÍ, Landi og skógi, Náttúrufræðistofnun og bresku fuglaverndarsamtökunum RSPB lögðu land undir fót og dvöldu í Pahemaa-þjóðgarðinum dagana 7.-10. september til þess að taka þátt. Hvorki meira né minna en 114 þátttakendur voru samankomnir sem fulltrúar 33 LIFE-verkefna í Svíþjóð, Finnlandi, Eistlandi, Litháen, Lettlandi, Danmörku og á Íslandi.

Þátttakendur á norræna-baltneska LIFE-vettvanginum á fyrsta degi í Vihula Manor í Pahemaa-þjóðgarðinum. Mynd: Kaidi Tingas, eistneska loftslagsráðuneytið.

Auk teymis Mýralífs var fulltrúum Icewater-verkefnisins, sem umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið, Umhverfis- og orkustofnun og Grundarfjarðarbær eru í forsvari fyrir, boðið að sækja ráðstefnuna, þar sem þau vinna einnig að endurheimt og eru með það markmið að bæta vatnsgæði á Íslandi.

Nanna Vilborg Harðardóttir, verkefnastjóri hjá Grundarfjarðarbæ, var fulltrúi sendinefndarinnar fyrir íslensku verkefnin í pallborðsumræðum um lýðræði í náttúruendurheimtarverkefnum til að ræða reynslu sína af endurheimt votlendis, trjárækt og landgræðslu, auk blágrænna lausna sem Grundarfjarðarbær er að þróa til að bæta staðbundin lífskjör og vatnsgæði.

Endurheimt líffræðilegs fjölbreytileika í Eistlandi

Sérstaða norræn-baltneska LIFE-vettvangsins, umfram tækifæri til tengslamyndunar á svæðinu, liggur í sérstakri nálgun hans á miðlun þekkingar. Til að endurspegla mikilvægi vettvangsvinnu og hagnýtra aðgerða innan LIFE-verkefna var þátttakendum boðið að taka þátt í ýmsum vettvangsferðum, vinnustofum utandyra og athöfnum til að læra af ólíkum aðferðum í endurheimt og vöktun, á meðan kynningar tóku aðeins lítinn hluta af dagskránni.

Íslenska teymið heimsótti og skoðaði endurheimtarsvæði LIFE Revives-verkefnisins, sem leggur áherslu á vatnafarslega endurheimt vatnasviða, t.d. með því að fjarlægja gamlar stíflur og ræsi til að endurheimta fiskfarvegi, þá sérstaklega fyrir laxfiskategundir, endurskapa jaðarsvæði og votlendi og að lokum draga úr magni uppleystra efna sem berast í ár.

Heimsókn að Ojäärse-stíflunni, sem á að rífa til að endurheimta fiskvegi innan LIFE Revives-verkefnisins. Mynd: Elisabeth Bernard

Lykilmarkmið verkefnisins er ferskvatnsperluskelfiskur (Margaritifera margaritifera), sem er í bráðri hættu í Eistlandi. Verkefnið miðar að því að endurskapa búsvæði hans á Eystrasalts- og Skandinavíusvæðinu. Talið er í dag að aðeins 25.000 einstaklingar séu eftir í Eistlandi og þeir finnast nú aðeins á 21 km löngum kafla í einni af ánum sem renna í gegnum Pahemaa-þjóðgarðinn. Vísindamenn sjá verulega öldrun stofnsins þar sem skelfiskurinn virðist ekki fjölga sér nægilega til að endurnýja stofninn á komandi árum.

Lífsferill perluskelfisksins er mjög flókinn. Fullorðnir skelfiskur losar seiði út í vatnið eftir æxlun, sem festa sig við tálkn urriða og laxa sem fara framhjá. Þar dvelja þau þar til þau eru nógu stór til að yfirgefa fiskinn og setjast að í árbotninum. Enn er óljóst hvers vegna stofninn endurnýjar sig ekki, en hindranir í fiskfarvegum, framræsla votlendis og mengun árinnar (brúni liturinn á vatninu stafar af móögnum sem losna út í vatnið) eru líklegast helstu ástæðurnar. LIFE Revives-verkefnið grípur inn í með því að rækta seiðin í sérstakri ræktunarstöð í nokkur ár áður en þeim er sleppt út í ána þegar þau ná fullorðinsaldri.

Heimsókn í ræktunarstöð fyrir ferskvatnsperluskelfiskinn í Lahemaa-þjóðgarðinum, sem LIFE Revives-verkefnið kom á fót, og áin þar sem síðustu fiskarnir eru í Eistlandi. Mynd: Magnus Göransson — Heimsókn í ræktunarstöð fyrir ferskvatnsperlufiskinn í Lahemaa-þjóðgarðinum, sem LIFE Revives-verkefnið kom á fót, og áin þar sem síðustu fiskarnir eru í Eistlandi. Mynd: Magnus Göransson

Teymi Mýralífs fékk einnig tækifæri til að heimsækja endurheimtarsvæðið Kõnnu Suursoo, 2.500 ha hámosasvæði innan Põhja-Kõrvemaa-friðlandsins, þar sem stórir skurðir hafa nýlega verið fylltir og innviðir, svo sem 3 km langur fljótandi viðarstígur yfir mýrina og 10 metra hár turn, hafa verið byggðir til að bæta aðgengi almennings. Mýrin myndaðist á síðustu árþúsundum og er dæmi um óspillt mýrarvistkerfi í Eistlandi, en myndun hennar má rekja allt aftur til síðustu ísaldar.

Mihkel Järveoja, verkefnastjóri LIFE Revives hjá Ríkisskógrækt Eistlands (sem sér um verndun votlendis), útskýrir skurðafyllingarnar í friðlandinu. Mynd: Elisabeth Bernard

Eistneskar mýrar búa yfir ótrúlegum líffræðilegum fjölbreytileika plantna, svo sem villtum bláberjum og aðalbláberjum, trönuberjum, sveppum, hjarðarsól og kringlusól (sem eru kjötætuplöntur), störum, trjám (furum og birki) og ýmsum tegundum mýrarmosa, auk ríkulegs lífs hryggleysingja, svo sem drekaflugna. Mynd: Elisabeth Bernard

Í Kõnnu Suursoo-mýrinni er vinsæl gönguleið nálægt Tallinn sem er um 6 km löng fram og til baka. Hér er mjög áhugavert dæmi um fljótandi mýrarstíg til að auðvelda aðgengi almennings. Mynd: Elisabeth Bernard

Svipaðar áskoranir

Vinnustofur utandyra í smærri hópum gáfu teyminu tækifæri til að læra meira um hagnýtar náttúrutengdar lausnir og mikilvægi þeirra fyrir fólk og umhverfi, þátttöku almennings í náttúruvöktun og áhugaverð veftól – og samþættingu landbúnaðar við náttúruverndaraðgerðir af hálfu bændasamfélaga.

Vinnustofan um náttúrutengdar lausnir beindist einkum að því að kenna þátttakendum hvernig byggja mætti „fljótandi eyjar“ til að bæta vatnsgæði og styðja við líffræðilegan fjölbreytileika á staðnum.

Mynd frá vinnustofunni um náttúrutengdar lausnir, sem sýnir hvernig á að byggja „fljótandi eyju“. Mynd: Magnus Göransson

Þar sem Mýralíf er eina verkefnið á Íslandi í flokknum Náttúra og líffræðilegur fjölbreytileiki innan LIFE-áætlunarinnar er það enn áhugaverðara að hitta og læra af reyndari nágrönnum okkar, sem allir deila svipuðum áhugamálum og áskorunum auk svipaðra vistkerfa og tegunda sem þarfnast sérstakrar umönnunar og athygli.

Við þökkum hjartanlega fyrir frábæra ráðstefnu og hlökkum til að sækja þá næstu í Danmörku.