Spurt og svarað

Votlendi eru svæði þar sem vatn er ríkjandi þáttur í umhverfinu, annað hvort allan ársins hring eða hluta af árinu. Þetta eru til dæmis mýrar, flóar, ferskvatnstjarnir og leirur. Í votlendi er grunnvatnsstaðan há og jarðvegurinn oft mettaður af vatni, sem skapar mjög sérstök skilyrði fyrir gróður og dýralíf.

Votlendi gegna afar mikilvægu hlutverki í vistkerfinu. Þau eru eins konar svampar náttúrunnar sem miðla vatni, draga úr flóðahættu og hreinsa vatn áður en það rennur til sjávar. Að auki eru óröskuð votlendi gífurlega mikilvægar kolefnisgeymslur. Þar rotna dauðar plöntuleifar hægt í vatnsmettuðum jarðvegi og mynda mó, sem bindur mikið magn af gróðurhúsalofttegundum til lengri tíma.

Framræsla votlendis felst í því að grafa djúpa skurði til að veita vatni burt af svæðinu og þurrka jarðveginn. Á Íslandi var þetta gert í mjög miklum mæli á 20. öld, aðallega með það að markmiði að skapa ræktanlegt land fyrir landbúnað og bæta beitilönd. Við skurðgröftinn lækkar grunnvatnsstaðan og mýrin þornar upp.

Afleiðingarnar af framræslu eru gríðarlegar fyrir vistkerfið og loftslagið. Þegar vatnið hverfur kemst súrefni að mónum. Þá byrja plöntuleifar, sem hafa safnast upp og geymst í þúsundir ára, að rotna hratt. Við það losnar mikið magn af gróðurhúsalofttegundum, einkum koltvísýringi (CO2), út í andrúmsloftið. Framræsla eyðileggur einnig viðkvæm búsvæði fjölmargra fugla og plantna.

Endurheimt votlendis er aðgerð þar sem reynt er að koma framræstu og þurrkuðu landi aftur í sitt náttúrulega, blauta horf. Þetta er oftast gert með því að moka ofan í gömlu framræsluskurðina eða setja í þá stíflur úr jarðvegi. Markmiðið er einfalt: að hækka grunnvatnsstöðuna aftur upp að yfirborði svo landið verði aftur að virkri mýri.

Ávinningurinn af endurheimt skiptir sköpum í baráttunni við loftslagsbreytingar. Þegar vatnsyfirborðið hækkar og lokar jarðveginum aftur, stöðvast rotnun mósins og þar með stöðvast stór hluti þeirrar losunar gróðurhúsalofttegunda sem framræslan olli. Auk þess fær náttúran aftur sitt upprunalega hlutverk; líffræðilegur fjölbreytileiki eykst þegar mýragróður tekur við sér og fuglar sem reiddu sig á votlendið snúa aftur.

Íslensk votlendi iða af lífi á vorin og sumrin og eru með mikilvægustu varplöndum margra fuglategunda í Evrópu. Þar una sér sérstaklega vel vaðfuglar sem finna nóg æti – skordýr, orma og snigla – í rökum og mjúkum jarðveginum eða í grunnum pollum. Fyrir þessa fugla er mýrin algjört lífsskilyrði til að koma ungum sínum á legg.

Meðal helstu einkennisfugla íslenskra mýra eru hrossagaukurinn með sitt þekkta hnegg, jaðrakan, spói, stelkur og heiðlóa. Einnig nýta margar tegundir anda, eins og stokkönd og urtönd, blautari hluta votlendisins til varps og fæðuöflunar. Flórgoðinn og óðinshaninn eru einnig dæmi um fugla sem eru algjörlega háðir blautum votlendum og tjörnum.

Evrópski állinn á sér afar merkilegan lífsferil sem tengir Ísland við fjarlæg höf. Hann klekist út í Þanghafinu langt suður af Bermúdaeyjum og berst þaðan sem örsmár „gleráll“ með hafstraumum alla leið til Evrópu og Íslands. Hann leitar upp í ferskvatn, gjarnan í tjarnir, ár og næringarrík votlendi, þar sem hann verður að gulleitum „gulál“.

Állinn dvelur síðan á Íslandi, oft í mörg ár, við að éta sig til og stækka í íslenskum mýrum og ám. Þegar hann hefur náð fullorðinsstærð breytist hann í „silfurál“, hættir að nærast og leggur af stað í þúsunda kílómetra sund aftur í Þanghafið til að hrygna. Evrópski állinn er í dag í bráðri útrýmingarhættu á heimsvísu, og því eru íslensk votlendi mjög mikilvægt og viðkvæmt uppvaxtarsvæði fyrir þessa tegund.

Starungsmýrarvist er sérstök vistgerð innan votlendis þar sem ýmsar starategundir eru algerlega ríkjandi í gróðurfari. Þetta eru iðulega mjög blautar mýrar þar sem grunnvatnsstaðan er há og landið getur verið á kafi í vatni stóran hluta ársins. Oft er þetta einkennandi gróðurfar á bökkum tjarna eða í grunnum dældum þar sem vatn safnast saman.

Þessi vistgerð einkennist af mjög þéttum, gróskumiklum gróðri sem er fullkomlega aðlagaður vatnsmettuðum og súrefnissnauðum jarðvegi. Þótt tegundafjölbreytni plantna sé oft lítil, spilar starungsmýrarvist mikilvægt vistfræðilegt hlutverk. Rótarkerfi staranna bindur mikið kolefni í jarðveginum og umhverfið skapar frábær lífsskilyrði fyrir fjölbreytt smádýralíf, sem aftur laðar að fugla í ætisleit.